ZAŠTITA STANOVNIŠTVA OD PREKOMERNOG SUNČEVOG ZRAČENJA

Šta treba znati o Suncu?
Sunce je oduvek pojam svetla, topline i života, jednom rečju kosmički dar. Iako na Zemlju dospeva samo mali deo Sunčevog zračenja, Sunce je izvor života i energije za sva živa bića na njoj.

Kvantna biofizika u tumačenju dejstava sunčevog zračenja na kožu
Poslednjih decenija statusni simbol je i preplanulost, znak zdravog i lepog tela, mada medicinski stručnjaci redovno upozoravaju na opasnosti koje donosi izlaganje Suncu. I pored stalnog upozorenja, znajući da Sunce ima i pozitivan učinak (podstiče stvaranje vitamina D, dobro raspoloženje, povećava vitalnost i relaksaciju), mnogi ljudi i dalje nekontrolisano izlažu telo Suncu, što dovodi do trajnih ošteđenja na koži. Štetnom delovanju na kožu dodatno doprinosi i globalno zagrevanje, pojava ozonskih rupa i pojačano sunčevo zračenje ili insolacija. Sunce emituje veliki i kontinuirani spektar elektromagnetnih (EM) zraka. Delovi spektra značajnih za fotobiologiju su svega 5% ultravioletnih zraka (UV) koje ne možemo registrovati našim čulima, 39% pripada vidljivoj svetlosti (VS) i 56% pripada infracrvenim zracima (IC), ? = 800-3000 nm koje osećamo kao toplotu. Prolazeći kroz atmosferu,sunčevi zraci stupaju u interakciju sa njom, zračenje se pri tome apsorbuje, rasipa, prenosi i slabi. Oko 1/3 energije zračenja apsorbuje ozonski omotač i kapljice vode. Apsorpcija je naročito efikasna za talasne dužine 100-290 nm, velika energija, koji su delimično krivi za nastanak karcinoma kože.

Karakteristike UV i vidljive svetlosti

U kontaktu sa kožom, 5-10% incidentnog EM zračenja se reflektuje od površine rožnatog sloja i rasipa, deo se apsorbuje, a deo propusta do sledećih slojeva kože. Talasne dužine ispod 300nm uglavnom apsorbuju proteini u epidermisu, urotanične kiseline, holesterol tako da do bazalne membrane epidermisa dospeva manje od 10% UVB zraka i prodire u gornje delove papilarnog dermisa. Procenat transmisije UVA zraka je znatno veći posle varijabilne mehaničke apsorpcije, oko 50% UVA zraka se prenosi do dermisa gde se odbijaju od kolagenih vlakana, apsorbuju od strane krvnog hemoglobina, tkivnog bilirubina, beta karotena, celijske DNA i RNK i amino kiselina u elastinu i kolagenu. Najveći deo VS koja je prošla kroz epidermis se rasipa na različitim nivoima dermisa, dok mali deo apsorbuju hemoglobin, bilirubini beta karoten u subkutisu.
Jačina UVB zraka zavisi o godišnjem dobu i dobu dana. UVA zrači ne menjaju svoj intenzitet i jednako su opasni u svako doba dana ili godine.
Delovanjem na ćelije kože UV zraci mogu dovesti do nastanka alergija na Sunce, ubrzanog starenja kože, gubitka elastičnosti, a u krajnjem slučaju i do raka kože. Prema mnogim istraživanjima UV zraci su direktno odgovorni za nastanak najozbiljnije vrste maligniteta kože - melanoma. Zato lica sa velikim brojem mladeža moraju biti posebno oprezni pri izlaganju suncu, odnosno za njih vredi ne suncati se i koristiti kreme sa visokim zaštitnim faktorom uz obavezno nošenje majica, šešira sa širim obodom (kačketa) i sunčanih naočara. Uz to moraju se redovno podvrgavati dermatološkom pregledu, odnosno preventivnom operativnom zahvatu mladeša koji zadovoljavaju kriterijum atipicnih. Naime, samo blagovremenim odstranjenjem (uz histološku obradu) atipicnih mladeža uklanja se podloga iz koje se kasnije u životu može razviti melanom, a dešava se da u određenim slučajevima otkriju i početni stadijum melanoma koji je u potpunosti izlečiv. UV zračenje se kao veštački izvor zračenja koristi u terapiji (fototerapija) različitih kožnih bolesti; npr. psorijaze, atopijskog dermatitisa, kontaktnog alergijskog dermatitisa, a u kombinaciji sa nekim lekovima za lečenje određenih tipova limfoma kože.

Različiti tipovi kože
Prema osetljivosti kože na sunčane opekotine, ljude delimo na četiri fototipa:
     FOTOTIP 1 - Odnosi se na vrlo osetljivu kožu, pege, crvenu ili plavu kosu te plave ili zelene oči. Ovaj tip kože nikada ne potamni i uvek izgori. Zbog smanjene pigmentacije nivo otpornosti na opekotine izrazito je niska, pa koža počinje reagovati jačim crvenilom već desetak minuta nakon izlaganja suncu. Ovakav fototip kože ima oko 2% populacije.
     FOTOTIP 2 - Označava svetlu put sklonu nastanku pega leti i plavu kosu. Pigmentacija je vrlo slaba pa je koža sklona opekotinama. Bez odgovarajuće zaštite opekotine se javljaju već nakon deset do dvadeset minuta izlaganja suncu. Preporučeno vreme izlaganja suncu bez zaštitnih sredstava je do dvedeset minuta, a inače bi trebali koristiti zaštitni faktor 15. Ovaj tip kože ima oko 12% populacije.
     FOTOTIP 3 - Srednje svetla koža, tamnija ili tamna kosa i svetlo smeđe oči. Iako je zbog dobre pigmentacije ovaj tip kože manje osetljiv na opekotine, bez zaštite može zadobiti opekotine nakon pola sata izlaganja suncu. Ovo je najčešći tip kože, prisutan je kod oko 78% populacije.
     FOTOTIP 4 - Ozbačava tamni fototip (mediteranski tip), tj. tamniju kožu, (maslinasta put) i kosu. Zbog jačeg pigmenta ovaj tip kože razvija opekotine nakon 45 min. izlaganja suncu. Savetuje se korišćenje krema sa faktorom zaštite 6. Ima ga 8% populacije.
     Oštećenje kože počinje već sa prvim izlaganjem suncu i kumulativnog je karaktera, pa zato nikada nije dovoljno rano za zaštitu deteta od negativnog uticaja sunčeva zračenja.
     Dečija koža je osetljiva na sunce i lakše izgori nego koža odraslih. Zato decu od 6 meseci ne bi uopšte trebalo izlagati suincu a stariju od 6 meseci treba zaštiti prikladnom odećom, kapama, šeširićima i sredstvima za zaštitu od sunca namenjenu deci, koja apsorbiraju i sprčavaju prodor UV zraka na kožu. Oštećenja od sunca mogu biti akutna i hronična. Akutno ožtećenje kože od UV zračenja manifestuje se pojavom crvenila različitog intenziteta (opekotine), a hronična oštećenja odnose na kumulativno oštećenje, koje se kasnije manifestuje prevremenim starenjem kože, pojavom prekanceroza i karcinoma, odnosno melanoma kože. Kod direktnog izlaganja suncu dolazi do slabljenje imunog sistema u nekim slučajevima stvaranja i katarakte oka.
     Ono što vas još može zadesiti jeste i alergija na sunce koju će te lako prepoznati po crvenom osipu na koži i neugodnom peckanju, obično u području dekoltea ili ruku, jer su ti delovi najviše izloženi suncu.

Kako se pametno sunčati?
Zbog veoma štetnog dejstva, sunce je najbolje izbegavati u periodu između 11 i 17 casova uz korišćenje preparata za suncanje sa visokim faktorom zaštite. Na kožu se nanose 30 do 60 min. pre izlaska na sunce (kremo